Kıs aylarında özellikle son yıllarda daha bir popüler hale gelen kayak sporu eriskinlerin oldugu
kadar gençlerin de tercih ettigi bir spor aktivitesi haline geldi. Bununla birlikte kayak yaralanması sonrası acil servise basvuran hasta sayısında da belirgin artıslar gözleniyor.

Kayak yaparken en fazla karsılasılan akut yaralanmalar ; diz yaralanmaları, düsmeye baglı omuz kırıkları ve çıkıkları, el bilegi kırıkları, vertebra kırıkları ve eklem bagları yaralanmaları oluyor. Kayak yaralanmaları hakkında bilgi veren Anadolu Saglık Merkezi'nden Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı Dr. Gökhan Ulusoy, hastaneye gelen böyle bir vaka için önemli olanın öncelikle tanıyı dogru koymak oldugunu söylüyor. Tanıyı koyduktan sonra da, tanıya yönelik tedaviyi baslattıklarını belirten Dr. Ulusoy, bu noktada hastanın yası, beklentisi ve aktivitelerinin önemli oldugunu hatırlatıyor.

DİZ YARALANMALARI

Kayak yaralanmalarının yaklasık yüzde 30-40'ının diz eklemini tuttugunu söyleyen Dr. Ulusoy, kayıs mekanizması nedeniyle ayak ve ayak bileginin kilitlenmis pozisyonda oldugunu ve kayak herhangi bir nedenle döndügü zaman kuvvetin en çok emildigi bölgenin diz eklemi oldugunu anlatıyor. Diz yaralanmaları basit bir menisküs yırtıgından daha ciddi bagyaralanmalarına kadar degisen boyutlarda olabiliyor. En önemli bag yaralanmaları iç yan bag ve ön çapraz bagdır.

İç yan bag yaralanmaları: Yaralanmaların yüzde 20-25'ini olusturan iç yan bag yaralanmaları daha çok kayaga yeni baslayan veya orta derecede bilenlerde görülüyor. Çünkü, bu dönemlerde kullanılan kayma ve durus teknigi ile dizin iç bölgesine daha çok yük biniyor. Kisinin agırlıgı ve kayak sırasındaki hızı da kuvvetin artmasına neden oluyor. Bag yaralanmalarının meydana gelen hasarın derecesine ve beraberinde bagdaki gevseklige göre sınıflandırıldıgını söyleyen Dr. Ulusoy, uyguladıkları tedaviye iliskin su bilgileri veriyor:
"8ç yan bag yaralanmaları koruyucu veya cerrahi yöntemlerle tedavi edilebilir. Tek basına olan
iç yan bag yaralanması genellikle koruyucu tedavi ile iyilesebilmektedir. Son 25 yıldaki uygulamalar bu tip yaralanmalar için daha çok koruyucu yöntemlerdir. Geçici brace (cihaz)kullanılması, kontrollü yük verme ve agrı azalmaya basladıgında kuvvet egzersizleri koruyucu
tedavinin temelini olusturmaktadır. Tam hareket açıklıgı kazanılması, sisligin tamamen ortadan kalkması ve gücün belli bir seviyeye ulasmasından sonra spor aktivitelerine geri dönülebilir. Üç haftalık bir süre sonrası eklem aralıgında hala hassasiyet olması birlikte
menisküs yırtıgı olabilecegini düsündürmeli ve gerekli tetkikler yapılmalıdır."

Ön çapraz bag yaralanmaları : Daha profesyonel kayakçılarda görülüyor ve bu da spesifik
düsme sekillerine baglanıyor. Yaralanmaların yaklasık yüzde 10-15'ini olusturan ön çapraz bag yaralanmalarının beraberinde iç yan bag ve menisküs yırtıgı da olabiliyor. Dr. Gökhan Ulusoy'un verdigi bilgiye göre, tanı klinik muayene ile olabildigi gibi eslik eden yaralanmaları
görmek için MRI ve direk grafiler yararlı oluyor. Hasta genellikle yaralanma esnasında kopma sesi duydugunu belirtiyor, birkaç saat içinde sisme görülüyor. Ön çapraz bag kopmalarının koruyucu tedavi ile iyilesmediginin ve kriterlere uyuyorsa cerrahi müdahale gerektirdigini
söyleyen Dr. Ulusoy, sözlerine söyle devam ediyor: "Ön çapraz bag rekonstrüksiyonu (bagın yeniden yapılması) için degisik teknikler tarif edilmistir, patellar tendon veya hamstring tendonlarının kullanılması bugün için en popüler olanlarıdır. Ön çapraz bag rekonstrüksiyonunun amacı, dize hareket kısıtlılıgı olmadan stabilite ve hastanın yaralanma önceki fonksiyonel seviyesine ulasmasını saglamaktır."

Ön çapraz bag yaralanmalarında tedavinin olmazsa olmazı ise fizik tedavi ve rehabilitasyon. Ameliyatın hemen ertesi günü rehabilitasyonuna baslanıyor. Anadolu Saglık Merkezi Fizik Tedavi ve Rehabitasyon Uzmanı Dr.Yaprak Demir'ın verdigi bilgiye göre, rehabilitasyon en az
3-6 ay sürüyor. Rehabilitasyonun fazlarına göre yapılan islemler ve hedefler degisiyor. Dr. Demir konuyla ilgili su bilgileri veriyor:

"Erken dönemde sisligin azalması, agrının azalması ve eklem hareket açıklıgının kazanılması ile beraber hastanın yürütülmesi hedeflenirken, rehabilitasyon sürecinin sonlarına dogru diz ve bacak çevresi kasların kuvvetlenmesini hedefliyoruz. Diz eklemininin stabilizasyonunda kas dokuları ön çapraz bag kadar önemlidir. Bu kas dokuları ameliyat sonrası agrı, ödem,
hareketsizlik gibi nedenlerle zayıflamaktadırlar. Bu nedenle uyluk bölgesinde görülen kas zayıflıklarının kuvvetlendirilmesi rehabilitasyonun basta gelen hedeflerindendir. Dr. Yaprak Demir, rehabilitasyona uyumsuz olan hastaların ise bir süre farklı sikayetlerle
tekrar hekime gittiklerine dikkat çekerek, "8sin rehabilitasyon kısmı cerrahi kadar önemlidir. Ön
çapraz bag tedavisi, ortopedist, fiziyatrist ve fizyoterapistin birlikte çalısması gerektigi, multidisipliner yaklasım gerektirir" diyor.

Menisküs yırtılmaları: Sabit ayak üzerinde ani yapılacak dönüsler menisküs yırtılmalarına neden olabiliyor. Agrı ve zaman zaman olabilecek sislikler seklinde karsımıza çıkıyor. Yaralanmaları yüzde 5-10'luk kısmını da menisküs yırtıkları olusturuyor.

Menisküsler sadece kapsül yapısma yerleri ve boynuz tabir edilen kısımların baglanma yerlerinde nöral yapılara sahiptir.Menisküs yırtıklarında ortaya çıkan agrının sebebi de yırtık olan kısmın kapsül üzerindeki çekme etkisinden kaynaklanmaktadır. Zamanla günlük aktiviterlerde oturup kalkarken, arabaya inip binerken, merdiven inip çıkarken agrı ortaya çıkabiliyor. Hastalar genellikle bir süre geçtikten sonra basvuruyorlar.

Dr. Gökhan Ulusoy menisküs yırtıklarında mutlaka müdahale gerekmedigini belirterek sunları anlatıyor: "Birçok menisküs yırtıgı sikayete neden olmayabilir, özellikle yaslı hastalarda. Baslangıçta sikayete sebep olan yırtıklar egzersiz, non-steroid anti enflamatuar ilaç kullanımı ve aktivite degisiklikleri ile sessiz duruma gelebilir. Bu nedenle özellikle yaslı hasta grubunda
3 aylık bir süre boyunca koruyucu tedavi denenmelidir. Günlük hayatı etkileyen agrı, klinik olarak menisküs yırtık bulguları varsa, koruyucu tedavi ile sikayetler geçmiyorsa cerrahi tedavi gerekliligi ortaya çıkıyor. Yer degistirmis, siddetli agrıya ve ciddi hareket kısıtlılıgına sebep olan yırtıklara acil cerrahi müdahale gereklidir. Menisküs ameliyatları sonrası rehabilitasyon her hastada gerekli olmuyor, hastanın durumuna göre kara vermek gerekiyor.

Dr. Yaprak Demir, bu hastaların rehabilitasyon sürelerinin genellikle daha kısa oldugunu ve 2-3 haftada tamamlandıgını belirtiyor. Cerrahi olmayan menisküs yaralanmalarında ise agrı, ödem ve hareket kısıtlılıgı varsa ve cerrahi düsünülmüyorsa fizik tedaviden yararlanıldıgını söyleyen Dr. Demir, "Ancak burada uygulanan fizik tedavi menisküs yaralanmasını ortadan
kaldırmıyor, daha çok semptomlara yönelik bir tedavi oluyor ve hastanın daha konforluyasaması saglanıyor. Ödeme baglı kas zayıflıgı da aynı zamanda toparlanıyor" diye konusuyor.

OMUZ ÇIKIKLARI
Omuz eklemi vücudumuzdaki en oynak eklemdir. Böylece kolumuzu çok genis bir yelpazede hareket ettirebiliriz. Fakat bu hareketlilik omuz ekleminin yaralanma ve instabilite'ye daha yatkın olmasına sebep olur. Omuz çıkıklarının yüzde 90'ı öne dogrudur. Genellikle kaza
sırasında omuzun ya da açık kolun üzerine düsme sonucunda olusur. Çıkık ile birlikte kırıklar veya çevre yumusak dokularda degisen derecelerde yaralanma olabilir

Dr. Gökhan Ulusoy'un verdigi bilgiye göre omuz ekleminin bütünlügünün bozulmasına neden olan omuz çıkıkları çok agrılı oluyor. Dr. Ulusoy uyguladıkları tedavi konusunda su bilgileri veriyor:

"Öncelikle radyolojik tetkikler yapılıyor, eslik eden kırık varsa mutlaka ortaya konmalı ve uygun tedavi yapılmalıdır. Çıkan omuz genel anestezi altında yerine oturtuluyor. Omuz-kol askısı ile 3 hafta tespit ediliyor. Daha sonra fizik tedavi ve rehabilitasyon planlanır." Dr.
Yaprak Demir omuz çıkıklarının rehabilitasyonunda tam eklem hareket açıklıgının saglanmasını ve omuz çevresi kasların kuvvetlendirilerek omuz stabilizasyonunun
artırılmasını hedeflediklerini belirtiyor. Bunlara ragmen tekrarlayan çıkıklar olabilir. O zaman nedene yönelik cerrahi tedavi uygulamak gerekir.

KIRIKLAR

Kırıklar meydana gelebilecek diger bir ciddi yaralanma grubunu olusturuyor. Kullanılan malzemeler bu tip yaralanmaları önlemek açısından önem tasıyor. Uyluk ve kaval kemiklerinde olabilecek kırıklar daha çok sabit ayak üzerinde dönme hareketiyle meydana gelirken, omuz ve el bilegi kırıkları daha çok snowboard yapanlarda öne dogru açık kol üzerine düsme ile olusuyor. Gözden kaçırılması muhtemel bir baska yaralanma ise, el bas
parmak iç yanı bag yaralanmaları. Dr. Ulusoy bunların da ciddi yaralanmalar oldugunu ve mutlaka tedavi edilmesi gerektigini söylüyor.

El bilegi kırıkları kemik yogunlugunun azalmasına baglı olarak yas ilerledikçe görülme riski biraz daha artıyor. Dr. Gökhan Ulusoy, el bilegi kırıklarında da alçılı ya da cerrahi tedavi uygulanabilecegini söyleyerek, "Eklem içinde parçalı ve çok yer degistirmis kırıklarda cerrahi
tedavi en uygunu. Bunun dısında, eklem dısında çok yer degistirmemis kırıklarda da kırık düzeltildikten sonra alçılı tedavi uygulanabilir. Ben genellikle, kırıkların büyük çogunluguna cerrahi tedavi uygulanmasını tercih ediyorum" diyor.

BURKULMA VE YUMUSAK DOKU ZEDELENMELERİ

Dr. Yaprak Demir, spor sakatlıklarının yüzde 20'sinin acil müdahale gerektigini belirterek, yüzde 80'inin ise tekrarlayan küçük travmalara, ısınmadan yapılan egzersize, yanlıs teknige ve gereksiz yüklenmeye veya sporda kullanılan materyallerin seçimine baglı yaralanmalar oldugunu belirtiyor. Bunlar da daha çok yumusak doku yaralanmaları seklinde görülüyor.
Burkulma ve yumusak doku yaralanmalarında anında yapılacak müdahaleler konusunda ise Dr. Gökhan Ulusoy su bilgileri aktarıyor: "8lk anda yaralanan bölgeyi dinlendirmek ve buz uygulamak ve ödemi engellemek için yukarı dogru kaldırılıp bandaj yapılması gereklidir. Bir
süre sonra agrısı geçebilir ya da geçmeyebilir ama mutlaka hekime basvurulması gerekir." Diz ve diger yaralanmaları önlemek için alınabilecek basit önlemler

• Dizlerinizi bükük pozisyonda tutmaya çalısın, düsme esnasında dizleri açmaya
çalısmayın
• Düstükten sonra, kurtulmak için çaba göstermeyin, durana kadar yerde kalın.
• Kaya ve tümseklere dikkat edin. Nereye düseceginizi bilmeden atlama yapmayın,
atlama sonrası yere degerken her iki kayagın da aynı anda basmasına dikkat edin ve
dizlerinizi bükülü tutun.
• Kayak için dizayn edilmis malzemeleri kullanın, kayakların ayagınıza iyi baglı olup
olmadıgını kontrol edin
• Yoruldugunuz zaman mutlaka dinlenin veya o gün için kaymayı bırakın. Düsmeler
genellikle yorulunca meydana gelir.
• Alkol veya ilaç aldıysanız kayak yapmayın çünkü refleksleriniz zayıflayacaktır ve
kaslarınız daha çabuk yorulacaktır.

Dr.Gökhan Ulusoy